အားဖာရ္လူမ်ိဳးစု

က႑ – Ethnic Groups
 
အားဖာရ္(Afar) လူမ်ိဳးစုကို ဒါးနခိလ္၊ အဒါလီနဲ႔ အိုဒါလီ ဟုလည္း ေခၚဆိုၾကသည္။ ဤလူမ်ိဳးစုသည္ အာဖရိကဦးခ်ိဳေဒသ၌ အေျခခ်ေနထုိင္ၾကသည္။ အီသီယိုးပီးယားႏုိင္ငံ အားဖာရ္ေဒသ၊ ဂ်ီဘူတီႏုိင္ငံေျမာက္ပိုင္းႏွင့္ အီရီႀထီးယားေတာင္ဘက္စြန္း ေဒသမ်ားတြင္ အဓိကေနထုိင္သည္။ ၎တို႔ေနထုိင္ရာအရပ္ကို အားဖာရ္ႀတိဂံဟုလည္း ေခၚဆိုသည္။ ထိုေဒသသည္ ကမာၻ႕အပူျပင္းဆံုးႏွင့္ အေျခာက္ေသြ႔ဆံုး ေနရာမ်ားအနက္ ပါ၀င္သည္။ တခ်ိဳ႕ဆိုလ်င္ ထိုေဒသ၏ အပူခ်ိန္သည္ ကမာၻေပၚတြင္ အျမင့္ဆံုးဟုဆိုၾကသည္။ ၎တို႔ေနထုိင္ရာနယ္ေျမအမ်ားစုမွာ သဲကႏၱာရ၊ ဆားလြင္ျပင္မ်ားႏွင့္ အပူဒဏ္ေၾကာင့္ အက္ကြဲေနသည့္ ေျမႀကီးမ်ားျဖစ္သည္။ အားဖာရ္လူမ်ိဳးမ်ားသည္ အားဖာရ္စကားကိုေျပာဆိုၾကသည္။
 
သမိုင္းဦးကာလ
 
အားဖာရ္လူမ်ိဳးစုသည္ ေရွးယခင္ကတည္းက လြတ္လပ္ေသာ ဘုရင့္ႏုိင္ငံမ်ားအျဖစ္ စုေ၀းေနထုိင္ၾကၿပီး ႏုိင္ငံတိုင္းကို စူလတန္တစ္ပါးက အုပ္စိုးသည္။ ထိုအနက္ ေအာာ့ဆာစူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (Sultanate of Aussa)၊ ဂီရီဖို စူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (Sultanate of Girrifo)၊ ဒါ၀ီစူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (Sultanate of Dawe)၊ တက္ဂ်ဴးရာ စူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (Sultanate of Tadjourah)၊ ရာဟိုင္တိုစူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (Sultanate of Rahaito) ႏွင့္ ဂူးဘဒ္စူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (Sultanate of Goobad) တု႔ိသည္ ထင္ရွားသည္။
အားဖာရ္လူမ်ိဳးစုႏွင့္ပတ္သက္၍ အေစာဆံုးသမုိင္းမွတ္တမ္းကို ၁၃ရာစုမွာ အန္ဒလူးစီးယန္း (မြတ္စလင္စပိန္) စာေရးဆရာ အိဗ္ေန႔စအဒ္က ေရးသားထားသည္။ ထို႔အျပင္ အီသီယိုးပီးယန္း ရာဇ၀င္မွတ္တမ္းမ်ား၌လည္း မၾကာမၾကာေတြ႔ရတတ္သည္။
 
အားဖာရ္လူမ်ိဳးမ်ားသည္ ဆိုလာလီလူမ်ိဳးမ်ားႏွင့္ နီးစပ္သည္။ အားဖာရ္စကားကဲ့သုိ႔ပင္ အာဖ႐ို-အာရွမိခင္စကားအုပ္စုႀကီးမွ ဆင္းသက္လာသည့္ စကားမ်ားကိုေျပာဆိုၾကေသာ မြတ္စလင္လူမ်ိဳးစုမ်ားႏွင့္လည္း ေသြးမကင္းေခ်။ ထို႔အျပင္ အားဖာရ္တို႔သည္ အထက္အထက္ေသာ ယီမင္လူမ်ိဳး ဘိုးဘြားဘီဘင္မ်ားမွတစ္ဆင့္ ဆင္းသက္လာေသာ အာရပ္အႏြယ္၀င္မ်ားျဖစ္သည္ဟု ဆိုၾကသည္။ သို႔ရာတြင္ အာရပ္လူမ်ိဳးမ်ားႏွင့္ ၎တို႔သည္ လူမ်ိဳး၊ ဘာသာစကား၊ ယဥ္ေက်းမႈ အစစအရာရာကြဲျပားေနသည္။
 
ထို႔အျပင္ အလယ္ေခတ္တြင္ တည္ေထာင္ခဲ့ေသာ အဒါးလ္စူလတန္ႏုိင္ငံကိုလည္း အားဖာရ္မ်ား ႀကီးစိုးခဲ့ၿပီး အာဖရိကဦးခ်ိဳေဒသေျမာက္ပိုင္းတစ္ခြင္ကို စိုးမိုးအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္ဟုလည္း ဆိုၾကသည္။ ယင္းစူလတန္ႏုိင္ငံ တည္ရွိဆဲကာလတြင္ အေရွ႕ေျမာက္အာဖရိက၊ အေနာက္အာရွ၊ ဥေရာပ၊ ေတာင္အာရွ အစရွိသည့္ ေဒသမ်ားႏွင့္ ကူးလူးဆက္ႏႊယ္ျခင္း၊ ကူးသန္းေရာင္း၀ယ္ျခင္း၊ သံခင္းတမန္ခင္းဆက္ဆံျခင္းမ်ားရွိခဲ့သည္။ ဦးခ်ိဳေဒသရွိ သမုိင္း၀င္ေရွးေဟာင္းၿမိဳ႕မ်ားျဖစ္ေသာ မဒူနာ (Maduna)၊ အဘာဆာ (Abasa)၊ ဘာဘာရာ (Berbera)၊ ဇုိင္လာ (Zeila)၊ ဟရားရ္ (Harar) ၿမိဳ႕မ်ားတြင္ ေရွးေဟာင္းလက္ရာမ်ားျဖစ္သည့္ ၿခံႏွင့္၀န္းႏွင့္ေဆာက္ထားသည့္ လံုးခ်င္းအိမ္မ်ား၊ ဗလီ၀တ္ေက်ာင္းေတာ္မ်ား၊ ဒရ္ဂါမ်ား၊ ေခါင္မိုးတင္ေရတုိင္ကီမ်ား၊ ေခတ္မီနံရံမ်ားကို ေတြ႔ရၿပီး ယင္းအေဆာက္အအံုမ်ားသည္ စူလတန္ႏုိင္ငံ၏ ေရႊေခတ္အတြင္း ေဆာက္လုပ္ခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။
 
အားဖာရ္လူမ်ိဳးစုတြင္ အုပ္စုႀကီးႏွစ္စုရွိသည္။ တစ္စုမွာ အေဆယာဟမာရာ (အနီအုပ္စု) ျဖစ္ၿပီး အီသီယိုးပီးယားကုန္းျမင့္ေဒသကို တစ္ႀကိမ္တစ္ခါက က်ဴးေက်ာ္တုိက္ခိုက္ခဲ့ဖူးသည္။ ယင္းအနီအုပ္စုသည္ အဒိုယဟ္မာရာ (အျဖဴအုပ္စု)ကို အုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့ေၾကာင္းလည္း သမိုင္းမွတ္တမ္းမ်ားက ၫႊန္းဆိုေနသည္။ ယင္းကဲ့သုိ႔ အျဖဴႏွင့္ အနီကြဲေနရျခင္းမွာ ၎တို႔ေနထုိင္သည့္ ေျမအေပၚ အစြဲျပဳ၍ သတ္မွတ္ထားျခင္းျဖစ္သည္။ အနီအုပ္စုသည္ အတြင္းဘက္ကုန္းေျမျဖစ္သည့္ နီရဲေသာ ကႏၱာရသဲေျမေပၚတြင္ေနထုိင္သူမ်ားျဖစ္ၿပီး အျဖဴအုပ္စုမွာ ေရႏွင့္နီးေသာ ကမ္း႐ိုးတမ္းေဒသမ်ားတြင္ က်င္လည္က်က္စားသူမ်ားျဖစ္သည္။
 
အားဖာရ္လူဦးေရ
 
ေနာက္ဆံုးေကာက္ယူထားသည့္ ၂၀၀၇ သန္းေခါင္စာရင္းမွ ကိန္းဂဏန္းအရ အီသီယိုပီးယားလူဦးေရ၏ ၁.၇၃ ရာခုိင္ႏႈန္း (၁,၂၇၆,၈၆၇) မွာ အားဖာရ္မ်ားျဖစ္သည္။ ထိုအနက္ ၁၀၅,၅၅၁ ဦးသည္ ၿမိဳ႕ေနလူတန္းစားမ်ားျဖစ္ေနေပၿပီ။ ဂ်ီဘူတီႏုိင္ငံတြင္မူ လူဦးေရ သံုးပံုတစ္ပံုေက်ာ္သည္ အားဖာရ္မ်ားျဖစ္သည္။ ထို႔ျပင္ အားဖာရ္သည္ အီသီယိုးပီးယားလူမ်ိဳးစုႀကီး (၉) စုတြင္ တစ္စုအျဖစ္ တရား၀င္အသိအမွတ္ျပဳခံထားရသည္။
လူမႈဘ၀
 
အားဖာရ္တို႔သည္ Nomad ဟုေခၚသည့္ ေရၾကည္ရာျမက္ႏုရာေရႊ႕ေျပာင္းေနထုိင္ၾကေသာ လူမ်ိဳးစုျဖစ္သည္။ သိုး၊ ဆိတ္၊ ႏြား၊ ကုလားအုတ္မ်ားကို ေက်ာင္းၾကသည္။ လူတစ္ဦး၏ ၾကြယ္၀ခ်မ္းသာမႈကို ၎ပိုင္ဆုိင္ေသာ တိရစာၦန္အုပ္ႏွင့္ တန္ဖိုးျဖတ္ေလ့ရွိသည္။ သို႔ေပမယ့္ အားဖာရ္တုိင္းသည္ တိရစာၦန္မေက်ာင္းၾက။ တခ်ိဳ႕မွာ ဆားခ်က္ၾကသည္။ တခ်ိဳ႕က အီသီယိုပီးယားၿမိဳ႕ေတာ္ အဒစ္အဘာဘာတြင္ အသက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္း ျပဳၾကသည္။ အစိုးရ၀န္ထမ္းလုပ္သူမ်ား၊ အားဖာရ္ဘာသာစကားေရဒီယိုတြင္ အစီအစဥ္တက္ဆက္သူမ်ားလည္းလုပ္ၾကသည္။
အားဖာရ္တို႔သည္ မြတ္စလင္မ်ားျဖစ္သည့္ အားေလ်ာ္စြာ ဇနီးသည္ေလးဦးထိ လက္ထပ္ခြင့္ရွိေသာ္လည္း တစ္ဦးသာယူေလ့ရွိသည္။ အမ်ိဳးသမီးငယ္မ်ားသည္ ငယ္ငယ္ရြယ္ရြယ္ႏွင့္ပင္ အိမ္ေထာင္ျပဳၾကသည္။ အသက္ ၁၀ ႏွစ္အရြယ္ အမ်ိဳးသမီးငယ္မ်ားအိမ္ေထာင္ျပဳၾကသည္လည္း ရွိ၏။ ေမာင္ႏွမ တစ္၀မ္းကြဲလက္ထပ္သည့္ ဓေလ့ရွိသည္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ ဖခင္၏ ညီမ သို႔မဟုတ္ အစ္မ၏ သမီး (အေဖဘက္မွေတာ္စပ္ေသာ အေဒၚ၏သမီး ျဖစ္သူ ညီမတစ္၀မ္းကြဲ သို႔မဟုတ္ အစ္မတစ္၀မ္းကြဲ) ႏွင့္ လက္ထပ္ၾကသည္။ လျပည့္ညမ်ားတြင္ မဂၤလာအခမ္းအနားကို က်င္းပေလ့ရွိသည္။ မဂၤလာအခမ္းအနားတြင္ ကုရ္အာန္က်မ္းစာ ဖတ္ရြတ္တတ္သူ ရွိရန္မွာ မျဖစ္မေနအေရးႀကီးသည္။
အစားအစာ
 
အားဖာရ္အစားအစာတြင္ အသားႏွင့္ ႏို႔အဓိက ပါ၀င္သည္။ လက္ေဆာင္ေပးလွ်င္လည္း ႏို႔ကိုအဓိကေပးၾကသည္။ အိမ္လာသည့္ ဧည့္သည္က အိမ္ရွင္အား လတ္ဆတ္သည့္ႏြားႏို႔ေႏြးေႏြးေလးတုိက္ပါက ယင္းအိမ္ရွင္တြင္ ဧည့္သည္ကို ခ်က္ခ်င္းကာကြယ္ေစာင့္ေရွာက္ေပးရမည့္ တာ၀န္ရွိသည္။ အားဖာရ္တစ္ေယာက္၏ အေစာင့္အေရွာက္ေအာက္၌ ရွိေနသူတစ္ဦးဦး အသတ္ျဖတ္ခံရပါက ယင္းေသဆံုးမႈကို ျပန္လည္လက္စားေခ်သတ္ျဖတ္ရန္ အေရးႀကီးသည္။

Woman from Afar tribe making ga’ambo maize flat-bread, Bilen, Ethiopia.

အားဖာရ္တို႔သည္ သားရဲတိရစာၦန္မ်ားႏွင့္ ရန္သူမ်ိဳးႏြယ္စုမ်ား၏ ရန္မွကာကြယ္ရန္အတြက္ ၎တို႔၏ အိမ္မ်ားကို ဆူးၿခံဳအရံအတားမ်ားျဖင့္ ၿခံခတ္၍ေနေလ့ရွိသည္။ ၎တို႔၏ ဘဲဥပံုတဲမ်ားကို အရီ (Ari) ဟုေခၚဆိုၿပီး ထန္းလက္ဖ်ာမ်ားျဖင့္ ေဆာက္လုပ္ထားကာ အလြယ္တကူသယ္ယူေရႊ႕ေျပာင္းႏုိင္သည္။
ဘာသာစကား
 
အားဖာရ္လူမ်ိဳးစု၏ မိခင္ဘာသာစကားမွာ ၎တို႔၏ အားဖာရ္စကားပင္ျဖစ္သည္။ ယင္းစကားသည္ အာဖ႐ို-အရွဘာသာစကားမိသားစုႀကီး၏ ကူရွီတစ္ အုပ္စုခြဲမွ ဆင္းသက္လာျခင္းျဖစ္သည္။ အားဖာရ္စကားကို အီသီယိုးပီးယား အားဖာရ္ေဒသ သာမက အီရီႀထီးယားႏွင့္ ဂ်ီဘူတီေျမာက္ပိုင္းတို႔တြင္ေျပာဆိုၾကသည္။ အားဖာရ္လူမ်ိဳးစုသည္ ေခတ္ဦးကာလကတည္းက ေရၾကည္ရာျမက္ႏုရာေရႊ႕ေျပာင္းေနထုိင္တတ္သည့္ ဓေလ့စ႐ိုက္ရွိရာ ၎တို႔၏ ဘာသာစကားသည္လည္း ေနရာအေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားကို ပ်ံ႕ႏွံ႔ေရာက္ရွိထားသည္ဟု သတ္မွတ္ႏိုင္သည္။
ဘာသာတရား
 
အားဖာရ္တို႔သည္ အစၥလာမ္ဘာသာကိုးကြယ္သည့္ စြႏၷီမြတ္စလင္မ်ားျဖစ္ၾကသည္။ သို႔ရာတြင္ ၎တို႔၏ ယံုၾကည္ကိုးကြယ္မႈတြင္ ႐ိုးရာအစြဲမ်ားစြာပါ၀င္ေနသည္။ ခရစ္ယာန္ႏွင့္ ႐ိုးရာနတ္မ်ားကိုးကြယ္သည့္ အားဖာရ္အနည္းစုလည္းရွိသည္။
အဖ္ဖာလူမ်ိဳးမ်ား၏ ေရႊေခတ္ (သို႔မဟုတ္) Aussa Sultanate
 
အားဖာရ္စူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ (ေအာ့ဆာစူလတန္ဘုရင့္ႏုိင္ငံ) သည္ မူလတည္ေထာင္ထားသည့္ ေအာ့ဆာအီမာမိတ္ (Imamate of Aussa) ႏုိင္ငံ၏ အေမြဟုဆိုရေပမည္။ ႏုိင္ငံသစ္ျဖစ္သည့္ ေအာ့ဆာစူလတန္ႏုိင္ငံကို မုဟမၼဒ္ ဂ်ာဆာ က ၁၅၇၇ ခုႏွစ္တြင္ တည္ေထာင္ခဲ့ၿပီး ယခင္ၿမိဳ႕ေတာ္ေဟာင္း ဟရားရ္အစား ေအာ့ဆာကို ႏုိင္ငံ၏ၿမိဳ႕ေတာ္အျဖစ္ ေျပာင္းလဲသတ္မွတ္ခဲ့သည္။ ၁၆၇၂ ခုႏွစ္တြင္ ေအာ့ဆာႏုိင္ငံ ေန၀င္ခ်ိန္ေရာက္ခဲ့သည္။
 
ေအာ့ဆာစူလတန္ႏုိင္ငံအၿပီးၿပိဳကြဲမသြားေစရန္ ၁၇၃၄ ခုႏွစ္၀န္းက်င္တြင္ ကီဒါဖူက ျပန္လည္စုေ၀းထူေထာင္ခဲ့ၿပီး ၎ေနာက္တြင္နန္းေမြဆက္ခံသည့္ မူဒီယာတိုမင္းဆက္က ဆက္လက္ထိန္းေက်ာင္းအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။ ႏုိင္ငံ့အမွတ္အသားသေကၤတမွာ ေမွာ္အစြမ္းမ်ားကိန္းေအာင္းေနသည္ဟု အယူရွိၾကေသာ ေငြက်ိဳင္းတုတ္ေတာ္ျဖစ္သည္။
အားဖာရ္လြတ္ေျမာက္ေရးတပ္ဦး (Afar Liberation Front)
 
စူလတန္ အလီမီရဟ္ ဟန္ဖဒီ ဦးေဆာင္သည့္ အားဖာရ္ပုန္ကန္မႈ မေအာင္မျမင္ျဖစ္ခဲ့ရၿပီး ေနာက္ ၁၉၇၅ ခုႏွစ္တြင္ အားဖာရ္လူမ်ိဳးအက်ိဳးစီးပြားကို ျမႇင့္တင္ေပးမည္ဆိုသည့္ ခံယူခ်က္ႏွင့္အတူ အားဖာရ္လြတ္ေျမာက္ေရးတပ္ဦး ေပၚေပါက္လာခဲ့သည္။ ထို႔ေနာက္မၾကာမီပင္ စူလတန္ဟန္ဖဒီက ျပည္ေျပးဘ၀ျဖင့္ ေဆာ္ဒီအာေရးဗ်သို႔ သြားေရာက္ခိုလံႈခဲ့သည္။
ထိုစဥ္က ကြန္ျမဴနစ္ ဒါးဂ္အစိုးရအုပ္ခ်ဳပ္သည့္ အီသီယိုးပီးယားႏုိင္ငံသည္ အာဆဗ္ ကိုယ္ပိုင္အုပ္ခ်ဳပ္ခြင့္ေဒသအျဖစ္ ထူေထာင္ေပးခဲ့သည္။ ယခုအခါ အာဆဗ္သည္ အီရီႀထီးယားႏိုင္ငံအတြင္းတည္ရွိသည္။ ကိုယ္ပိုင္အုပ္ခ်ဳပ္ခြင့္ေဒသရရွိခဲ့ေသာ္လည္း ၉၀ျပည့္ႏွစ္မ်ားအတြင္ မၾကာမၾကာဆိုသလို ပုန္ကန္မႈမ်ားျပဳလုပ္ခဲ့ၾကေသးသည္။
 
ဂ်ီဘူတီႏုိင္ငံတြင္လည္း ၈၀ႏွစ္မ်ားတစ္ေလွ်ာက္လံုး အလားတူပုန္ကန္မႈမ်ားေပၚေပါက္ခဲ့သည္။ ၁၉၉၁ခုႏွစ္အေရာက္တြင္ အားဖရ္ပုန္ကန္မႈဆံုးခန္းတုိင္သည္။ ထိုႏွစ္မွာပဲ ကြန္ျမဴနစ္ဒါးဂ္အစိုးရျပဳတ္က်သြားခဲ့ၿပီးေနာက္ ျပည္ေျပးစူလတန္ ဟန္ဖဒီက ျပည္ေတာ္ျပန္ခဲ့သည္။
 
၁၉၉၃ ခုႏွစ္ မတ္လတြင္ ေတာ္လွန္ေသာ အားဖာရ္ဒီမိုကရက္တစ္တပ္ဦး (ARDUF) ကို ဖြဲ႔စည္းထူေထာင္ခဲ့သည္။ ယင္းအဖြဲ႔သည္ အားဖာရ္အဖြဲ႔အစည္းသံုးခု ၫႊန္႔ေပါင္းဖြဲ႔စည္းထားျခင္းျဖစ္သည္။ ထိုသံုးဖြဲ႔မွာ ၁၉၉၁ ခုႏွစ္တြင္ မိုဟာမူဒါ ဂါးစ္ ဦးေဆာင္ထူေထာင္ခဲ့ေသာ ေတာ္လွန္ေသာ အားဖာရ္ ဒီမိုကရက္တစ္ ညီၫြတ္ေရး အဖြဲ႔ (ARDUU)၊ Afar Ummatah Demokrasiyyoh Focca (AUDF) အဖြဲ႔ႏွင့္ အားဖာရ္ေတာ္လွန္ေရးအင္အားစုမ်ား (ARF) အဖြဲ႔တို႔ ျဖစ္သည္။ ထို႔အျပင္ အားဖာရ္အက်ိဳးစီးပြားအတြက္ ႏုိင္ငံေရးပါတီတစ္ပါတီကိုလည္းဖြဲ႔စည္းခဲ့သည္။ ၂၀၁၂ ခုႏွစ္အေရာက္တြင္ ARDUF အဖြဲ႔သည္ အီသီယိုးပီးယား အတုိက္အခံၫႊန္႔ေပါင္းပါတီျဖစ္သည့္ ညီညြတ္ေသာအီသီယိုးပီးယား ဒီမိုကရက္တစ္အင္အားစုမ်ား (UEDF) ၏ အစိတ္အပိုင္းတစ္ခုအျဖစ္ ပါ၀င္လာခဲ့သည္။
 
Ref: Wikipedia, orvillejenkins, african.culturextourism
 (ရာဇာေရးသည္)
ဧၿပီလထုတ္ ဉာဏ္အလင္း အတြဲ(၁) အမွတ္ (၅) ကို အခမဲ့ Download ရယူရန္ –
Mediafire – http://bit.ly/2oN7U1f
Pcloud – http://bit.ly/2nP162Y
Dropbox – http://bit.ly/2otKFN1